SANDIKLI TARIHINE BIR BAKIŞ...
Anadolu'muz eski çaglardan beri pek çok devletlere ve uygarliklara sahne olmustur. Bu topraklar üzerinde kurulan yerlesim merkezlerinin ve uygarlik merkezlerini adedi hayli kalabaliktir. Iste Sandikli bu uygarlik merkezlerinden birisidir.
SANDIKLI ADI NEREDEN GELIYOR?
Mahalli ve tarihi tetkiklere göre SANDIKLI isminin verilmesinde bazi rivayetler vardir:
Birincisi ilçenin cografi durumu itibariyle düz bir ovada, etrafi daglarla çevrili ve kismen çukur bir sahada kurulmus oldugundan, bu durumun sandik manzarasi göstermesinden dolayi SANDIKLI denildigi yolundadir.
Ikincisi ise Hititler Sandikli'ya SAMUKA adini vermislerdi. O dilde bu kelimenin anlami SANDUK imis. Sonradan Ionlarin istilasina ugramis Samuka da Mukaddes Sandik manasina gelen APAMIYAKIVATOS ismini almis.
Üçüncü rivayette ise Sandikli, Selçuklu komutanlarinda Emir Sanduk Bey tarafindan 1072 yilinda fethedildigi için Emir Sanduk'tan dolayi SANDIKLI denilmistir.
SANDIKLI TARIHI
Anadolu'nun en eski yerlesim merkezlerinden birisi olan Sandikli'nin ilk kurulusunun hangi çaglarda oldugu tespit edilememistir.
Sandikli'nin bilinen en eski tarihi bakir, tunç ve demir devri dönemlerine kadar gitmektedir. Bakir çaginda M.Ö.2700-2000 yillarinda Sandikli'ya 13 km. mesafede bulunan Kusura Kasabasinda bassehri Kusura olan Etiler (Hitit) Imparatorlugunun mayasi olan Kussar (Kursora) Kralligi hüküm sürmüstür.Ingiltere Oxford Üniversitesi adina arkeolog Dr. Winifred Lamb tarafindan 1935, 1936 ve 1937 yillarinda Kusura'da yapilan kazilarda, halen Afyon Arkeoloji Müzesinde sergilenen üç ayri döneme Kalkolitik, Bakir Çagi ve Eti Çaglarina ait buluntular elde edilmistir.
Hititlerden sonra bu bölgede Frigyalilar devletinin kuruldugunu görüyoruz. Prof.Dr. W.M. Ramsey'in 1890 yilinda yazmis oldugu " Küçük Asya'nin Tarihsel Cografyasi " isimli kitap da ; Sandikli'nin "Pentapolis" adi altinda Frigya arazisi içerisinde bulundugu ve Pentapolis bölgesinde Otrus (Çorhisar), Bruzus (Karasandikli), Eucarpeia (Emirhisar), Hierapoeis (Koçhisar) ve Stectorion (Mentes) adinda 5 büyük sehrin oldugu ve bu sehirlerde merkezlerinde sikkeler basildigini bilmekteyiz.
Sandikli'nin Frigyali'lar döneminde M.Ö. 1300-1400 yillarinda adi " Apemie Kivatos" dur. Apemie Kivatos Aziz Minanin Sandukasi demektir.
Frigyalilarin Kimmarler tarafindan yikilmasiyla bu bölgede Lidyalilarin egemenligini görüyoruz. Bu dönemde Sandikli hakkinda fazla bir bilgi bulamiyoruz. Perslerin Anadolu'ya egemen oldugu yillarda Sandikli, kervanlarla ulasim yapanlarin konaklama yeri olarak önem kazanmistir.
Sandikli MÖ.72 yilindan MS.395 yilina kadar 470 yil Romalilarin egemenliginde kalmistir. Sandikli MS.395 yilindan 1072 yilina kadar Bizans yönetiminde kalmistir.
1071 yilinda Malazgirt Savasini kazanan Sultan Alparslan'in ordulari Anadolu'da pek çok sehir, kasaba ve kaleyi ele geçirir. Emir Sanduk adinda bir Bey Afyon ve civarini 1076 yilinda fetheder ve 1115 yilinda da Selçuklu Sultani 1. Kiliç Aslan Afyon ve kalesini, Germiyanogullari da Sandikli havalesini kendi topraklarina dahil eder.
Rivayete göre, Germiyanogullarindan Sahibataogullari, Sandikli'nin Bizanslilarin elinde bulundugu bir zamanda tahmini 1115 yilinda Bizans beylerinden birisinin dügününe katilir. Dügüne gidilir iken, hediye götürüldügü süsü verilerek 40 deveye yüklenen 80 sandik içerisine 80 yigit konulur. Herkes zevk-i alemde iken bu yigitler sandiklarindan çikar ve ufak bir çarpismadan sonra Sandikli'yi fethederler. Bu nedenle de bu yere Sandikli adi verilir.
2.nci Kiliç Aslan, 1018 yilinda Çari Bey ile baslayan ve Büyük Selçuklu Devletinin kurulusundan Malazgirt savasina kadar süren savaslar sonunda ve 1176 yilinda, Bizanslilari, Miryakefelon adi verilen ve Homa Ilçesinden Kizilören Kasabasina dogru gelen Düzbel geçidinden sonra Sandikli Ovasina kadar uzanan Durucasu Deresini de içine alan bölgede bozguna ugratarak Anadolu'da Türk hakimiyetini kesin olarak kurmustur. Türk'ün Anadolu tarihinde Ikinci Malazgirt Zaferi olarak bilinen bu savastan sonra Sandikli ve güney yöresine Uç Beyi olarak Emir Sungur, kuzey yöresine de (Sincanli, Altintas, Kütahya) Uç Beyi olarak Emir Cafer görevlendirilmistir.
Germiyanogullari döneminde Kadim Höyük üzerine insa edilen ve halen bir bölümü ayakta duran "Hisar Kalesi" nin mevcut kitabesinden anlasildigina göre; Kale, 1325 miladi yilinda Germiyan sultani olan Çelebi Hüsameddin Yakup bin Umur Bey tarafindan, Mimar Çoban'a yaptirilmis olup, o dönem Sandikli'sinin "Bolluk ve bereket içerisinde bir kaza ..." oldugundan bahsedilmektedir. Ayni dönemde, Alamescit Köyü ile Yavaslar Kasabasinda birer cami ile Sandikli'da Küçük Hamam adi ile bilinen hamam ve Yeni (Keçi) Camii avlusundaki han yapilmistir.
Günümüzden 110 sene kadar önce Sandikli'yi ziyaret eden Semsettin Sami Kamus-u Alem adli kitabinda Sandikli'yi " Bu kazanin 6515 nüfusu, 3 camisi, 4 medresesi, 3 tekkesi, 1 rüstiyesi, 1 iptida-i mektebi, birkaç mahalle mektebi, 1240 okuyucusu, 5 hani, Sehli ( simdiki Çivril ilçesi ), Geyikler ( simdiki Dinar ilçesi ) ve Dazkir ( simdiki Dazkiri ilçesi ) adli üç nahiyesi, 215 köyü, cem'an 74 990 nüfusu vardir " seklinde anlatmaktadir.
1860 yilinda Padisah Abdülmecit devrinde yeniden yapilan Osmanli Idari Taksimatinda, Hüdavendigar (Bursa) Vilayetine bagli bir kaza durumuna getirilen ve Sehli (simdiki Çivril ilçesi), Geyikler (simdiki Dinar ilçesi) ve Dazkir (simdiki Dazkiri ilçesi) isimli üç nahiyesi ile 215 adet köyü olan Sandikli, 1869 yilinda belediye teskilati ile teskilatlandirilmistir.
Edip Ali Baki Bey'in yazdigi " XVIII. Asirda Meçhul Halk Tarihi " adli kitapta, " Sandikli kaza meclisinin, vali ve mutasarriflarin agir vergisi ile ilgili sikayetinden bahisle, o yilda ( ki miladi 1745 senesi ) sikayetin kabulü ile, verginin her taksitinden 25 kurus tenzil edildigini ögreniyoruz. Bu belgeden Sandikli'nin 250 yildan beri kaza merkezi oldugu meydana çikmaktadir.
Sandikli'nin Kurtulus Savasinda önemli bir merkez oldugu, Osmanli Ordusunun Besinci Hassa Alayinin kislasi olan ve " Yanik Kisla " (Halen Hükümet Konagi, Askerlik Subesi, Jandarma Karakolu, Orman Idaresi ile Sümerbank'in bulundugu alan) olarak anilan askeri kislanin, Yunan Ordusu tarafindan Kurtulus Savasinda yakilmis olmasi ile ortaya konulmaktadir.
Sandikli'da ilk Yunan isgali ve geri alinmasi 08 Agustos 1921 - 09 Agustos 1921, ikinci Yunan isgali ve geri alinmasi 11 Agustos 1921 - 12-13 Agustos 1921, son isgal ve kurtulus ise 07 Eylül 1921 - 12 Eylül 1921 tarihleridir.
Büyük Taarruzun ünlü komutanlarindan Miralay Resat Bey, vefatini takiben Sandikli Sehir Mezarligina defnedilerek adina anit mezar yaptirilmistir. Miralay Resat beyin naasi, tüm Istiklal Harbi sehitleri ve gazileri ile birlikte Ankara'da yaptirilan Devlet Mezarligina kaldirilmis, ancak Sandikli'daki anit mezari yerini korumustur.
Atatürk 13 Mart 1930 tarihinde Antalya'dan Ankara'ya döner iken Sandikli'ya ugramis ve Sandikli'da bir müddet kalmistir.
Sandikli, Türkiye tarihinde adina ilk defa altin basilan bir kazadir (Istanbul disinda adina altin basilmis bir yer de yoktur). Bu altinlarin Sultan II. Mahmut döneminde (1808 yilinda) basildigi, "Osmanli Altinlari" adli kitapta belirtilmektedir. Bu altinlar da üç ayri tiptir: Bunlar;
1- Çifte Sandikli Altini (870 ayar 3,40 gram)
2- Çeyrek Sandikli Altini (870 ayar 1,70 gram)
3- 1/2 Sandikli Altini (870 ayar 0,85 gram)
Bu altinlar halen günümüz Altin Borsasinda islem görmektedir.
Kurtulus Savasini takiben 1925 yilinda kurulan Türk Hava Kurumunun o yilda " Kendi Uçagini Kendin Al Kampanyasi " na en önde katilan Sandikli, ilki 1926 yilinda, digeri de 1927 yilinda olmak üzere " Sandikli Uçagi " adi verilen uçaklarini Türk Hava Kurumuna hediye etmistir. Türk Hava Kurumu da buna mukabil olarak bu uçaklarin maketini Sandikli'ya tesekkür mahiyetinde göndermistir.
1934 yilinda kadinlarimiza münhasir seçme ve seçilme hakki veren Yasanin yürürlüge girmesini müteakip 1935 yilinda yapilan ilk belediye baskan ve meclis üyeleri seçiminde, Sandikli'da Cemile Yaman adli bayan belediye meclis azasi olarak belediye meclisine girmistir
Sandikli'da, 1934 ile 1935 yillarinda Afyon Karakuyu Tren Hattinin yapimina baslanilmis ve Sandikli Garindan ilk tren 22 Ocak 1936 tarihinde geçmistir. Sandikli'dan geçen Afyon Karakuyu Tren Hattinin 25 Mart 1936 tarihinde yapilan açilis törenlerine dönemin Basvekili (Basbakani) Ismet Inönü ile Nafia (Bayindirlik) Bakani Afyonkarahisarli Ali Çetinkaya katilmislardir.
Sandikli'nin ortasindan geçen ve halen üzeri kapali olan çayin kenarinda yaklasik 110 sene kadar önce 7 adet tabakhane bulundugu ve bu tabakhanelerde Usak, Afyonkarahisar, Isparta, Burdur ve Sandikli civarindan toplanan derilerin islenip ihtiyaç fazlalarinin yurt disina ihraç edildigi bilinmektedir.
Sandikli'da Osmanli Bankasi 1880 yilinda, Ziraat Bankasi da 1890 yilinda açilmis ve 1885 yilinda Ticaret Odasi kurulmustur.
Halen ilçe olan Dinar (Geyikler), Dazkiri, Sinan Pasa (Sincanli), Kizilören ve Hocalar önceki yillarda Sandikli'ya bagli birer nahiye iken sonraki yillarda birer ilçe olmuslardir.
